Skarb z Borowej trafił do łódzkiego muzeum. Teraz rusza dwuletnie dochodzenie naukowców

Przeleżał w ziemi niemal 3000 lat, a jego prawdziwa historia wciąż ma więcej znaków zapytania niż odpowiedzi. W zbiorach Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi znajduje się wyjątkowy skarb odkryty we wsi Borowa w powiecie piotrkowskim - zespół metalowych zabytków datowany na VIII–VII wieku przed naszą erą. Dla badaczy to jedno z najważniejszych znalezisk metalowych z terenów Polski Środkowej.

Co ciekawe, skarb nie trafił do muzeum bezpośrednio po odkryciu. Został przekazany w 2004 roku jako dar od osoby prywatnej. Dopiero teraz - ponad dwie dekady później - rusza szeroko zakrojony, interdyscyplinarny projekt, który ma pomóc odpowiedzieć na podstawowe pytania: skąd dokładnie pochodzą przedmioty, gdzie je wykonano i w jakich okolicznościach znalazły się na terenie dzisiejszego powiatu piotrkowskiego.

Brązowe naczynia z kręgu kultury halsztackiej

Największe emocje budzą unikatowe, importowane naczynia wykonane z brązu. Tego typu przedmioty są w Polsce Środkowej niezwykle rzadkie, dlatego każde nowe ustalenie może mieć znaczenie wykraczające poza historię jednej miejscowości. Zabytek łączy się z kręgiem kultury halsztackiej - cywilizacji wczesnej epoki żelaza, której rozwój obejmował rozległe obszary Europy Środkowej i Zachodniej.

Kultura halsztacka funkcjonowała mniej więcej od VIII do V wieku przed naszą erą. Jej społeczności słynęły z rozwiniętej metalurgii, rozbudowanych kontaktów i dalekosiężnej wymiany, a także z bogato wyposażonych pochówków. Właśnie dlatego obecność importowanych naczyń w Borowej może być śladem kontaktów mieszkańców dzisiejszego województwa łódzkiego z odległymi regionami Europy.

Jedno z kluczowych pytań brzmi: jak te przedmioty dotarły w okolice Borowej? Naukowcy będą sprawdzać, czy mogły przybyć jako efekt handlu, wymiany darów, czy też wraz z ludźmi przemieszczającymi się między poszczególnymi obszarami.

Dwa lata analiz: metal, teren i badania bez koparki

Zaplanowane prace mają charakter interdyscyplinarny, co w praktyce oznacza współpracę specjalistów z różnych dziedzin, nie tylko archeologów. Jednym z filarów projektu będą analizy archeometalurgiczne. Pozwolą one przyjrzeć się składowi metalu, sposobowi wykonania naczyń oraz spróbować wskazać, skąd pochodził surowiec.

Część badań zabytków wykonywano już wcześniej m.in. na Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie oraz w School of Earth Sciences Uniwersytetu w Melbourne. Teraz projekt ma spiąć dotychczasową wiedzę i uzupełnić ją o nowe, rozbudowane działania - również w terenie.

W zakresie projektu znajduje się także opracowanie geologiczne i geomorfologiczne obszaru odkrycia oraz nieinwazyjne badania terenowe z wykorzystaniem aparatury pomiarowej GPS i prospekcji lotniczej.

przedstawiciele Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi

To oznacza, że badacze będą analizować nie tylko same zabytki, ale też miejsce, z którego miały pochodzić. GPS i zdjęcia wykonywane z powietrza mogą pomóc w wykrywaniu śladów ukrytych pod ziemią - dawnych osad, dróg, grobów czy innych obiektów, których nie widać na pierwszy rzut oka.

Dlaczego skarb znalazł się pod ziemią?

Wciąż nie wiadomo, z jakiego powodu tak cenne przedmioty trafiły do ziemi. W epoce brązu i we wczesnej epoce żelaza metalowe wyroby bywały ukrywane w momentach zagrożenia. Zdarzało się też, że składano je jako ofiary związane z wierzeniami ówczesnych społeczności. Właśnie dlatego tak ważne jest rozpoznanie miejsca odkrycia i jego kontekstu.

Badacze będą brać pod uwagę m.in. położenie punktu odkrycia względem dawnych cieków wodnych, wzniesień oraz ewentualnych śladów osadnictwa. Istotne będzie również ustalenie, czy wszystkie elementy skarbu złożono w ziemi w tym samym czasie, czy też depozyt mógł narastać etapami.

Co dalej: publikacja i spotkanie z mieszkańcami

Przedsięwzięcie zaplanowano na dwa lata. Koordynatorem prac ze strony muzeum jest Ireneusz Marchelak, kustosz w Dziale Epoki Brązu i Wczesnej Epoki Żelaza. Efektem badań ma być publikacja książkowa w całości poświęcona znalezisku z Borowej. Zapowiedziano również działania informacyjne i edukacyjne - w 2027 roku ma odbyć się prelekcja skierowana do mieszkańców regionu.

Projekt otrzymał dofinansowanie ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury. A dla naszego powiatu to szansa, by jedno z najcenniejszych odkryć z okolicy przestało być jedynie muzealnym eksponatem - i stało się opowiedzianą na nowo historią miejsca, w którym żyjemy.

• Skarb odkryto we wsi Borowa w powiecie piotrkowskim; datowanie: VIII–VII wieku przed naszą erą.
• Zabytki trafiły do Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi w 2004 roku jako dar od osoby prywatnej.
• Badania potrwają dwa lata, zakończą się książką i prelekcją dla mieszkańców w 2027 roku.